Yüzleri tanıyamamaya yol açan nörolojik rahatsızlık: Prosopagnozi
Günlük hayatta basit bir dalgınlık gibi görülebilen yüzleri tanıyamama durumu, bazı bireyler için kardeşini, eşini hatta aynadaki kendi yüzünü bile ayırt edememeye kadar varabiliyor. Hafıza zayıflığıyla sıkça karıştırılan prosopagnozi ise, görme duyusu sağlam olmasına rağmen beynin yüz tanıma mekanizmalarının işlev bozukluğu sonucu ortaya çıkan nörolojik bir görsel agnozi olarak dikkat çekiyor.
Bazen birini görürsünüz ve nereden tanıdığınızı hatırlayamazsınız. Bu durum genellikle normal olarak nitelendiriliyor ancak bazı bireyler kardeşini, eşini ya da annesini tanıyamayacak duruma gelebiliyor. Bunun nedeni prosopagnozi adı verilen nörolojik bir problem olabiliyor. Bu rahatsızlık zaman zaman filmlere, dizilere konu oluyor bazen de ünlü isimlerle gündeme geliyor. Hafıza zayıflığı ile de karıştırılabilen prosopagnozi kişinin aynadaki görüntüsünü tanıyamama durumuna bile neden olabiliyor.
Agnozi beyin hastalığı sonucunda ortaya çıkan, bir şeyin tanınmasındaki bozukluktur. Bu bozukluk tek tek duyu biçimlerine hastır. Görsel, işitsel ya da dokunma agnozileri vardır. Ancak bir kişide agnoziden bahsedebilmek için tanımayı sağlayacak temel duyu girişinin sağlam olması gerekir. Örneğin görme agnozisinden bahsetmek için kişinin görmesinin normal olması gerekir. Prosopagnozi de daha önceden bilinen yüzleri tanımama ve yeni yüzleri öğrenme yeteneğinin kaybı ile seyreden bir görsel agnozi türüdür. Yunanca prosopon (yüz) ve gnosis (bilgi) kelimelerinden türemiştir.
Kişilerin tanıdıkları yüzleri ayırt edememesine neden olan nörolojik bir bozukluktur. Bu durum, sosyal yaşam, iş hayatı ve psikolojik sağlık üzerinde önemli etkiler yaratabilir. Doğuştan gelebileceği gibi beyin hasarları sonrası da gelişebilir.
Prosopagnozi, yalnızca yüzleri tanıma becerisini etkilemekle kalmaz; sosyal yaşam, öz güven, akademik ve iş performansı üzerinde de önemli olumsuz etkiler yaratır. Pek çok kişi, yaşadığı bu durumu yıllarca 'yüz hafızam zayıf' diyerek açıklamaya çalışsa da özellikle sosyal ortamlarda, yeni insanlarla tanışmalarda, iş görüşmelerinde veya okul yaşamında fark edilir düzeyde zorluk yaşar. Bu nedenle prosopagnozi, bireylerin günlük yaşam kalitesini derinden etkileyen önemli bir nörolojik bozukluk olarak değerlendirilir.
PROSOPAGNOZİ BELİRTİLERİ NELERDİR?
Prosopagnozisi olan kişiler genellikle aile üyelerini, yakın arkadaşları ve hatta kendilerini tanımakta zorluk çeker. İnsan beyninde yüz tanıma ile özel bir bölüm bulunmaktadır. Onun için herkesin bulutlara, kahve falına, dağlara, desenlere baktığında bir anlam ifade etmeyecek şekilleri insan yüzüne benzetme eğilimi vardır. Ancak prospagonzi hastalarında bu özellik olmaz. Bu sebeple de prosopagnozi ciddi sosyal problemler yaratabilir. Prosopagnozi belirtileri, kişinin günlük yaşamında farklı şekillerde ortaya çıkar. Her bireyde şiddeti ve etkileri değişken olsa da en yaygın belirtiler şunlardır:
Yüz tanıma problemi, Yaşamdan sahneler veya nesnelerle ilgili tanıma bozukluğu, Nesnelerin kendisiyle ilgili geçmişini hatırlayamama, Dizi veya filmlerin konularını takip etmekte zorlanma, Yakın arkadaşları veya aile bireylerini kalabalık ortamlarda tanıyamama, Aynada veya fotoğraflarda kendini tanımakta güçlük çekme, Yeni tanıştığı insanları ikinci görüşte hatırlayamama, Sosyal ortamlarda utanç, kaygı ve stres hissetme, İnsanları ses tonu, saç rengi, yürüyüş tarzı veya kıyafetlerinden tanıma eğilimi gösterme, Tanıdığı kişileri fark etmediği için insanlar tarafından tanımamazlıktan geldiği sanılarak yanlış anlaşılmalara yol açma.
Yüz körlüğünde yaşamdan sahneler, arabalar ve yüzdeki duygu ifadeleri gibi diğer kategorileri etkileyen tanıma bozukluklarına eşlik edebilir, ancak yüz tanıma tek başına da görülür. Hastalar, insan yüzünün bir insan yüzü olduğunu bilmektedirler. Hatta insan yüzünde kulaklar, burun ya da ağzı işaretle gösterirler. Prosopagnozikler çevredeki herhangi bir nesneyi tanıyabilirler. Örneğin kalemi, elbiseyi, arabayı tanıyabilir ama kendilerinin o nesne ile geçmişteki ilişkilerini bilemezler. Yani o nesnenin kendilerine ait olup olmadığına karar veremezler ya da belirli bir arabanın markasını söyleyemezler. Prosopagnozili kişilerin en yaygın şikayetlerinden biri, televizyon şovlarının ve filmlerin konularını takip etmekte zorlanmalarıdır. Çünkü karakterlerin kimliğini takip edemezler.
PROSOPAGNOZİ NEDEN OLUR?
Yapılan çalışmalara göre kalıtımsal bir hastalık olabileceği bilinmektedir. Bazen de felç, beyin hasarı veya bazı nörodejeneratif hastalıklardan kaynaklanabilir. Bazı kişiler, doğuştan bir bozukluk olarak yüz körlüğü ile doğarlar. Bu durumlarda, ailelerde olduğu gibi genetik bir bağlantı olabileceği de düşünülür. Bu sorunun otizmle de ilişkisi olabileceği söylenir ama otizmin standart bir belirtisi değildir. Yüz körlüğünün görme bozukluğu, öğrenme güçlükleri veya hafıza kaybından kaynaklanmadığını belirtmek önemlidir. Kişiyi hatırlayamamanın bir hafıza probleminin aksine, yüzleri tanıma ile ilgili özel bir problemdir.