Değerli dostlar; Fatih Karagümrük, Sulukule semtindeyiz. Sulukule Roman Kültürünü Geliştirme ve Dayanışma Derneği Başkanı Şükrü Pündük Bey’le söyleşimize devam ediyoruz.
Müzik denince Romanların etkisi çok geniş bir coğrafyada hissediliyor ki önceki bölümde Türkiye’de meşhur olmuş musiki sanatçılarından bazılarını söylediniz. Dünyada tanınmış, bu alanda öne çıkan bazı isimleri bizimle paylaşır mısınız?
Elbette. Cazın efsane ismi Django Reinhardt, Roman müziğini cazla harmanlayarak “Gypsy Jazz” tarzını dünyaya kazandırdı. Balkanlar’ın unutulmaz sesi Esma Redzepova, “Romanların Kraliçesi” ünvanıyla hem Balkan hem dünya müziğinde büyük yankı uyandırdı. Bunun dışında Goran Bregovic, Roman ezgilerini modern müzikle birleştirerek uluslararası üne ulaştı. Saban Bajramovic, Tchavolo Schmitt ve Florin Salam gibi isimler de Roman müziğinin farklı tonlarını dünyaya tanıtan önemli sanatçılardır. Roman müziği, aslında duygunun en saf hâlidir; doğaçlama, içtenlik ve ritimle yoğrulmuştur.
Peki, sinema alanında Roman kimliğini ele alan ya da Roman kökenli yönetmenlerden kimleri örnek verebiliriz?
Sana şöyle söyleyeyim… Sinemada Roman kültürünü en etkileyici biçimde anlatan iki büyük yönetmen var aklıma gelen. Biri Emir Kusturica. Çingeneler Zamanı filmiyle Romanların yaşamını, aşkını, acılarını ve özellikle müziklerini öyle bir işler ki mutlaka izlemenizi öneririm. Diğeri ise Fransız yönetmen Tony Gatlif. Zaten Gatlif’in sinemasının merkezinde Roman kültürü vardır. Latcho Drom, Gadjo Dilo ve Vengo ilk aklıma gelen filmleri. Belgesel türünde Rada Sesic gibi isimler Roman kimliğinin dışlanmışlığını ele alarak önemli katkılar sunduğunu biliyorum. Şu an aklıma gelmeyen başka isimler de vardır ama en öne çıkanlar bunlar.
Edebiyat ve düşünce dünyasında Roman kimliği nasıl temsil ediliyor?
Roman kökenli olarak mesela Fransa'da Mateo Maximoff bir öncüydü. Onun eserleri, Roman kültürünün yazıya dökülmüş ilk ve en önemli tanıklarından. Bir de Sırp yazar Rajko Duric var tabii. Roman halkının sadece yaşadıklarını değil, bu yaşanmışlıklardan çıkardığı derin düşünceleri, varoluş mücadelesini anlattı. Bir de Taş Bebek lakaplı bir şair var. Kelimeleri bir nakış gibi işleyen bir şair diye bilinir. Polonyalı diye hatırlıyorum.
Peki, akademi ve bilim alanında Roman kökenli isimler var mı?
Elbette var. Sayıları çok fazla olmayabilir ama akademi ve bilim alanında Roman kökenli isimlerin etkisi gerçekten büyük. Mesela İngiltere’de yaşayan Ian Hancock bunların başında gelir. Roman dili ve tarihi üzerine yaptığı çalışmalar sayesinde bugün dünya akademisinde Roman dili ilk kez bu kadar sistematik biçimde ele alınıyor diyebilirim. Bir de Viktoria Mohacsi isminde Avrupa Parlamentosu’nda görev alarak özellikle eğitim ve insan hakları alanlarında Roman toplumunun sesi olduğunu okuduk. Şu ismi de söyleyeyim: Rudko Kawczynski. Sen doğrusunu yazarsın hocam. :)) Tam telaffuz edemeyebilirim. Avrupa Roman Hakları Birliğinin kurucularından biri olarak uzun yıllardır Romanların siyasal hakları ve temsil mücadelesinde bir rol üstleniyor. Yani bunların hepsi Roman kökenli akademisyen ve bilim insanlarının sayısı az gibi görünse de, yaptıkları çalışmalar hem Avrupa’da hem dünyada ciddi karşılık buluyor. İsimleri söylerken bazen unutabiliyorum. O an aklıma gelmiyor ama şu an bunları söyleyebilirim.
Bu değerli bilgiler için gerçekten teşekkür ederiz, çok aydınlatıcı oldu. Tüm bu isimler Roman kimliğinin geleceği açısından bize ne söylüyor sizce?
Nasıl diyeyim? Bu isimlerin her biri şunu gösteriyor: Roman kimliği yalnızca etnik bir aidiyet değil, evrensel bir kültürel zenginliktir. Roman halkı, tarih boyunca maruz kaldığı ötekileştirmeye rağmen sanatla, müzikle, düşünceyle kendi varlığını hep üretken bir şekilde ortaya koymuş bir toplum. Onların hikâyeleri, hem toplumsal bir direnişin hem de insanlığın ortak estetik mirasının parçasıdır. Bunları her yerde her fırsatta inanın anlatmaya gayret gösteriyoruz.
9. bölümün sonu
