II. Abdulhamid Han

II. ABDÜLHAMİD HAN: İMPARATORLUĞUN SON BÜYÜK SİYASİ STRATEJİSTİ

Osmanlı Devleti’nin en zor dönemlerinden birinde tahta çıkan II. Abdülhamid Han; siyasi dirayeti, güçlü diplomasi anlayışı ve merkezi devlet politikalarıyla öne çıktı. Eğitimden ulaşıma, istihbarattan haberleşmeye kadar birçok alanda reform yaptı; dış baskılara rağmen devlet otoritesini korumaya çalıştı.

DEVLETİN EN ZOR YILLARINDA BİR PADİŞAH
Osmanlı Devleti’nin en çalkantılı dönemlerinden birinde tahta çıkan II. Abdülhamid Han; siyasi dirayeti, güçlü diplomasi anlayışı ve merkezi devlet yönetimiyle tarihe damga vurmuştur. Avrupa devletlerinin baskısı, iç isyanlar ve ekonomik zorluklara rağmen eğitimden ulaşıma, istihbarattan haberleşmeye kadar birçok alanda köklü reformlar gerçekleştirmiştir. Hicaz Demiryolu projesiyle İslam dünyasını birbirine bağlamayı hedeflemiş; telgraf hatlarını yaygınlaştırarak devlet yönetiminde hız ve kontrol sağlamıştır. Filistin toprakları üzerindeki siyasi baskılara karşı direnerek Osmanlı egemenliğini korumaya çalışmıştır.

DESTANSI BİYOGRAFİ
21 Eylül 1842 tarihinde İstanbul’da doğan II. Abdülhamid Han, 1876 yılında Osmanlı tahtına çıkmıştır. Saltanatı boyunca imparatorluğu ayakta tutabilmek için savaş yerine diplomasiye ağırlık vermiştir. Eğitim kurumlarının sayısını artırmış, Darülfünun’u yeniden düzenlemiş, öğretmen okulları ve meslek mektepleri açtırmıştır. Demiryolu projeleri ile Anadolu’dan Hicaz’a uzanan ulaşım ağını güçlendirmiştir. Pan-İslam politikasıyla dünya Müslümanlarını halifelik çatısı altında toplamayı hedeflemiştir. 1909 yılında tahttan indirilmiş, 10 Şubat 1918 tarihinde İstanbul’da vefat etmiştir.

ABDÜLHAMİD DÖNEMİ OSMANLI TOPRAKLARI
II. Abdülhamid döneminde Osmanlı Devleti yaklaşık 2,5–3 milyon kilometrekarelik bir alana sahipti. Osmanlı hâkimiyetindeki başlıca bölgeler: Anadolu, Rumeli’nin bir bölümü, Arnavutluk, Makedonya, Kosova, Suriye, Filistin, Irak, Hicaz, Yemen ve Trablusgarp. Bu dönemde Balkanlar ve Kuzey Afrika’da siyasi baskılar ve savaşlar nedeniyle toprak kayıpları yaşanmıştır.

SAVAŞLAR VE İSYANLAR DOSYASI
1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi), Balkan ayaklanmaları, Yemen isyanları ve çeşitli iç karışıklıklar dönemin önemli olaylarıdır. Devlet, diplomasi ve merkezi yönetim politikalarıyla ayakta kalmaya çalışmıştır.

TEKNOLOJİK VE EĞİTİM REFORMLARI
Rüşdiye ve idadi okulları yaygınlaştırıldı. Öğretmen okulları açıldı. Hicaz Demiryolu ve Anadolu demiryolları inşa edildi. Telgraf hatları genişletildi. Haberleşme ve devlet kontrolü güçlendirildi. Bu reformlar Osmanlı modernleşmesinin önemli adımları olmuştur.

KİMLER YANINDAYDI, KİMLER KARŞIYDI?
II. Abdülhamid Han güçlü merkezi yönetim anlayışına sahipti. Sadık bürokratlar ve devlet görevlileriyle çalıştı. Jön Türk hareketi, İttihat ve Terakki çevresi ve bazı aydın gruplar yönetim tarzına muhalefet etti. Sıkı denetim politikaları hem güçlü destek hem de sert eleştiriler doğurdu. Yahudi temsilcileri özellikle İngiliz desteği alarak Abdülhamid han’a karşı gelmiştir.

ABDÜLHAMİD HAN’A KARŞI ULUSLARARASI SİYASİ BASKILAR VE GÜÇ MÜCADELESİ
II. Abdülhamid Han dönemi, Osmanlı Devleti’nin hem içeriden hem dışarıdan yoğun baskılarla karşı karşıya kaldığı bir süreçtir. Avrupa’nın büyük güçleri; Osmanlı toprakları üzerinde siyasi, ekonomik ve askerî nüfuz kurmak için diplomatik baskı, borç politikaları ve propaganda yöntemlerini yoğun biçimde kullanmıştır. İngiltere, Fransa ve Rusya başta olmak üzere birçok devlet, Osmanlı’nın zayıflayan yapısından faydalanmak istemiştir.

Bu dönemde Avrupa’da ortaya çıkan siyasi Siyonizm hareketi de Filistin toprakları üzerinde bir yerleşim hedefi doğrultusunda Osmanlı Devleti ile temas kurmuştur. Hareketin öncülerinden Theodor Herzl, Osmanlı yönetimiyle görüşmeler yapmış ve ekonomik tekliflerle Filistin’de yerleşim izni talep etmiştir. Ancak II. Abdülhamid Han, Osmanlı toprağının satılamayacağını açık şekilde ifade etmiş ve Filistin’de devlet egemenliğini koruma yönünde kararlı bir tutum sergilemiştir. Arazi satışları ve göç hareketleri üzerinde sıkı denetimler uygulanmıştır.
Osmanlı Devleti yalnızca dış baskılarla değil, içeride de çeşitli muhalif hareketlerle karşı karşıya kalmıştır. Jön Türkler ve daha sonra İttihat ve Terakki olarak örgütlenen gruplar, merkezi yönetim anlayışını eleştirmiş ve siyasi değişim talep etmiştir. Avrupa basını ve bazı uluslararası çevreler de Osmanlı yönetimine karşı propaganda faaliyetleri yürütmüştür.
Bu çok yönlü baskı ortamında II. Abdülhamid Han; istihbarat ağı, diplomasi ve merkezi devlet politikalarıyla devleti ayakta tutmaya çalışmıştır. Telgraf hatlarının yaygınlaştırılması, bürokratik denetim mekanizmaları ve dış politikada denge siyaseti bu dönemin belirgin özellikleri olmuştur.

II. ABDÜLHAMİD DÖNEMİNDE FİLİSTİN VE SİYONİST SİYASİ HAREKET
1897’de Basel’de siyasi Siyonizm kongresi toplandı.
Theodor Herzl, Osmanlı’dan Filistin’de yerleşim izni almak için girişimlerde bulundu.
Osmanlı borçlarının ödenmesi ve yatırım teklifleri sunuldu.
II. Abdülhamid Han, Filistin toprağının satılmayacağını açık şekilde bildirdi.
Osmanlı yönetimi, yabancı göç ve arazi alımlarını sınırlayan düzenlemeler yaptı.
Filistin’de demografik dengeyi korumak için idarî tedbirler uygulandı.

OSMANLI’YA KARŞI ULUSLARARASI SİYASİ BASKILAR
İngiltere: Doğu Akdeniz ve Mısır üzerinden nüfuz politikası.
Rusya: Balkanlar ve Ortodoks unsurlar üzerinden baskı.
Fransa: Ekonomik imtiyazlar ve kültürel nüfuz.
Avusturya-Macaristan: Balkan milliyetçiliği ve Bosna-Hersek meselesi.
Avrupa basını: Osmanlı yönetimi aleyhine yoğun propaganda.

İÇERİDEKİ MUHALEFET VE SİYASİ HAREKETLER
Jön Türk hareketi
İttihat ve Terakki çevresi
Bazı sürgün aydın grupları
Balkan milliyetçi örgütleri
Ermeni komitacı örgütleri (Taşnak ve Hınçak gibi)

ABDÜLHAMİD HAN’IN KARŞI STRATEJİLERİ
Güçlü istihbarat teşkilatı kurulması
Telgraf ağıyla hızlı yönetim
Demiryolu projeleri (özellikle Hicaz Demiryolu)
Pan-İslam siyaseti
Diplomatik denge politikası

SONRADAN NEDEN YENİDEN DEĞER GÖRDÜ?
Diplomasiyle devleti uzun süre ayakta tutması, eğitim ve altyapı reformları, İslam dünyasıyla kurduğu bağ ve istihbarat sistemi sonraki yıllarda farklı bir bakışla değerlendirilmiş; tarihçiler arasında yeniden ilgi görmüştür.
Saltanat: 1876 – 1909
Ölüm: 10 Şubat 1918 – İstanbul
Yüce Allah rahmet eylesin. Mekânı cennet olsun. Devletimiz daim, aziz milletimiz var olsun.